‘Kunst gaat niet over wat erop staat, maar over waarover is nagedacht.’
Jan Dibbets dacht na over de camera. Niet over het landschap of over het straatbeeld zoals wij dat met onze camera vastleggen, maar over de camera zelf. Waarin verschilt een camera van de traditionele visuele kunsten? En ook: hoe betrouwbaar is fotografie?
In de periode 1966-1976 speelden dit soort vragen op alle vlakken van de samenleving. De ontkerkelijking nam voelbare vormen aan, democratisering werd bevochten en er werd op bredere schaal kennisgemaakt met andere culturen. Alle verschijnselen werden in relatie tot hun kader onderzocht. Zo ook het fotografische beeld in relatie tot zijn kaders. Letterlijk, want Dibbets toonde onder meer aan dat kader meer kan zijn doen dan louter begrenzen. Dat merken wij op de fotoclub ook als er weer eens discussie ontstaat over ‘een stukje eraf’.
De beeldende middelen bij Dibbets zijn heel eenvoudig: een lege kamer met een vorm van tape op de vloer, een grasveld met een oppervlakkig uitgestoken zode, series van de horizon of van licht op een gevel. Eenvoudige geometrische vormen, eenvoudige materialen. Daarmee beweegt hij zich in de traditie van het constructivisme en van de minimal art. Dibbets onderzoekt wat de camera doet met licht, vorm en tijd. Hij fotografeert in series. Sequenties waarin telkens één factor verandert en de rest hetzelfde blijft. Camera onbeweeglijk in een hoek van de kamer, de tijd laten verstrijken, ieder uur een foto nemen. Met een Polaroidcamera! Het resultaat is een serie foto’s waarop je het licht door de kamer ziet bewegen. Of camera op statief, alle foto’s op gelijke hoogte maar telkens in richting een stukje verder gedraaid. De foto’s tonen aan dat de horizon die altijd even hoog staat, in een onveranderlijk kader toch een golvende lijn kan laten zien. Nog even terug naar die vloer met een vorm van tape. Dat tape werd geplakt in de vorm van een trapezium. Vloer en vorm blijven gelijk, Dibbets beweegt de camera net zo lang tot perspectiefwerking het trapezium als vierkant verschijnt. Op de foto zie je de vorm van tape op de vloer als een vierkant uit de vloer rechtop komen. Wat is het nu: plat, staand, een vierkant of trapezium? Probeer het maar eens uit en snij dan de bovenkant van de foto af.
‘Fotografie is niet meer dan een weergave van de werkelijkheid, dat is geen kunst maar ambacht.’ Ook zo’n aanname die in de jaren 1966-1976 op zijn houdbaarheid getoetst werd. De kleine, internationale kunstenaarskring waarvan Dibbets deel uit maakte, hield zich hiermee bezig. Een eigenschap van kunst is dat het emotioneert. Zelfs de puur rationele series van Dibbets doen dat. Maar wat roept die emotie dan op, is dat de materie van het werkstuk of is dat het idee erachter?
Vanuit deze onderzoeksvraag ontstond wat wij nu kennen als ‘conceptuele kunst’. De kunstenaar werkt zijn idee uit in concept, waarna het ambachtelijke deel al of niet door iemand anders uitgevoerd wordt.
In een van de vitrines ligt een 30 pagina’s tellend boekje ‘Roodborst territorium/sculptuur’. Het is het concept van een sculptuur. Dibbets heeft dagenlang een roodborstje geobserveerd. Het roodborstje vliegt vanuit een struik naar palen die in de ruimte ernaast staan. De route die het roodborstje dagelijks langs de palen aflegt, blijft opmerkelijk gelijk. Alsof de route de contouren aangeeft van een zekere vorm. Het boekje bevat, naast nauwkeurige beschrijvingen, ook plattegrondjes en foto’s van de palen in het park, met het roodborstje erop. De lezer vormt zich een beeld van het bedoelde kunstwerk en ervaart de emotie daarvan. Dus het idee kan als kunstwerk bestaan, zonder de materiële uitvoering.
Later liet Dibbets weten dat hij de foto’s maakte met behulp van een opgezet roodborstje. Daarmee bewees hij dat fotografie iets anders kan laten zien dan de werkelijkheid.
Zware kost, die fotografie van Dibbets, maar wel steeds met een flonkering van humor.
Jan Dibbets 1966-1976
Toward Another Photography
H’Art Museum, Amsterdam, 23 januari t/m 5 april 2026
Clasien Geestman