Erwin Olaf: Freedom – Stedelijk Museum, Amsterdam – nog te zien t/m 1 maart 2026
Verslag door Clasien Geestman
De carrière van Erwin Olaf (1959-2023) begon in de jaren ’70, met journalistieke fotografie. Door zijn vriendschap met Hans van Maanen maakte hij in de jaren ’80 kennis met kunstfotografie, waarin de aandacht verschuift van objectieve informatie naar persoonlijke visie en emotie. Het gevolg was dat Olaf meer in de studio ging werken, deels in opdracht (mode- en productfotografie) en deels voor vrij werk. De tentoonstelling Freedom start met een korte terugblik op het journalistieke werk. Er hangen voorbeelden van zijn vroege, activistische en vaak confronterende foto’s uit de Amsterdamse homoscene. Na deze intro gaat verder alle aandacht naar het vrije werk.
Een schakelpunt tussen beide periodes is de Serie Paradise, die een indringende blik geeft in het besloten lhbti uitgaansleven en een duidelijke getuigenis geeft van Olafs verhouding tot deze subcultuur. Uitbundigheid als buitenkant van drama en persoonlijk leed. Dit aangrijpende samengaan van tegengestelde emoties in één foto, zullen we in de rest van de tentoonstelling blijven tegenkomen. Kwetsbaarheid gefotografeerd als schoonheid, onrecht en woede uitgedrukt als spel, maatschappelijke onrecht en emancipatie naast elkaar in een en dezelfde foto.
Hoe verder in de tijd, hoe gestileerder de foto’s worden. Ook worden invloeden van Erwin Olafs kunstzinnige interesses zichtbaar, zoals het clair-obscur uit de 17e-eeuw, de introverte beelden van Edward Hopper, de fotografie van o.a. Robert Mapplethorpe en Hans van Manen. En, in zijn laatste werk, zelfs de 19e-eeuwse romantiek van Caspar David Friedrich.
Twee series die mij persoonlijk sterk raakten zijn Grief (2007) en Dance in close-up (2022). In Grief zie je verstilde vrouwfiguren in Amerikaanse 50-er jaren kamers, in een melancholische sfeer. Er is iets gebeurd, er heerst verwarring, duidelijke desillusie. Foto’s van keurige dames in keurige kamers. Wat er precies gebeurd is laten de foto’s niet zien. De serie refereert aan de beelden van Jacqueline Kennedy in 1963, na de moord op haar man John F. Kennedy in 1963 en aan de collectieve verwarring in het Amerika van na ‘nine-eleven’.
Dance in close-up maakte Olaf samen met Hans van Manen, ter gelegenheid van diens 90e verjaardag. De serie bestaat uit foto’s en enkele korte video’s. Ze tonen een spel van licht, beweging en bijna-aanraking, zo geconcentreerd gefotografeerd dat de spanning tastbaar wordt. Van de processen in de studio is een documentaire gemaakt (zie onder). Naast het voor ons, hobbyfotografen, interessante inkijkje in studiowerk, maakt de documentaire zichtbaar hoe in dit project de grens tussen ballet en fotografie onderzocht werd. Zelf zag ik de documentaire pas ná mijn eerste bezoek aan de tentoonstelling en ik vermoed dat dit de gunstigste volgorde is geweest.
De laatste serie die Erwin Olaf maakte, is Im Wald (Zuid-Duitsland, 2020). Deze foto’s zijn buiten de studio gemaakt, maar net zo nauwkeurig geregisseerd als het werk in de studio. Ze zijn Olafs reactie op de teloorgang van de natuur. Tegelijkertijd zijn ze sterk autobiografisch. Grote doeken die de kijker bij de scène betrekken, zonder de positie van ‘toeschouwer’ te kunnen verlaten. Ze gaan over de kleinheid van de mens in relatie tot de grootsheid van de natuur. Als hier een verliezer is, wie van de twee is dat dan eigenlijk? Die prikkelende vraag blijft onbeantwoord. Erwin Olaf ten voeten uit, nu het besef van zijn eigen naderende dood.
De tentoonstelling voert door het complete oeuvre en bevat veel originele, door Erwin Olaf zelf afgedrukte analoge foto’s. Als bezoeker ben je getuige van de ontwikkeling van provocerend en soms ook wel baldadig werk naar de introverte latere series, tot en met de lege plek voor die éne laatste foto die er niet meer gekomen is.
Ondanks de omvang van het aantal getoonde werken, was het sjokken en kijken tot en met de laatste foto goed vol te houden. Er is veel afwisseling in beeld en in presentatie, en de spanning wordt zorgvuldig opgebouwd. Dat zo’n tentoonstelling een té grote drom bezoekers trekt is misschien verblijdend. Het gevolg is wel dat niet alles even uitgebreid te bekijken is. Daarom tot slot een paar woorden over het boek dat als catalogus bij de tentoonstelling is verschenen. Een meer dan compleet, prachtig uitgevoerd fotoboek met korte informatieve teksten. Dat boek ligt ter inzage op de leestafel in de hal van het museum. Een fijne plek om, met een kop koffie of thee in de hand, het hele bezoek nog eens comfortabel over te doen.
Verslag door Clasien Geestman, 18 december 2025
Verdere verdieping
Documentaire uit 2019, waarin Erwin Olaf terugkijkt op zijn leven en m.n. op zijn fotografie:
https://ntr.nl/NTR-Documentaires/137/detail/Erwin-Olaf-The-Legacy/VPWON_1313045
5-Delige documentaire over het maken van de serie Dance in close-up:
https://npo.nl/start/serie/erwin-olaf-eert-hans-van-manen/afleveringen